X
تبلیغات
طراوت باران - تنوع بخشی در کلاس انشا

طراوت باران

ادبی - هنری و اجتماعی

تنوع بخشی در کلاس انشا

 

موضـوع:

راه‌هاي تنوع بخشيدن به كلاس‌هاي انشا

در مقطع راهنمايي

 

 

نويسنده:

مروّت محمدي

 

سمت:

دبير

 

مدرك:

فوق ليسانس ادبيات

 

همراه:

09183496169


مروّت محمدي

فوق‌ليسانس ادبيات

و سرگروه ادبيات راهنمايي ناحيه 2

 
 

 


مقدمه

    زنگ انشا رنگ پروبال دادن به انديشه و احساس و ريختن  افكار در قالب كلمات است. درسي كه ناب‌ترين لحظات را براي بروز خلاقيت دانش‌آموزان  فراهم مي‌كند و به آنان فرصت پرواز انديشه را مي‌دهد؛ اما عليرغم همه‌ي برنامه‌ريزي‌ها اين درس هنوز نتوانسته است به جايگاه واقعي خود دست يابد و همچنان نگاه‌ها به اين درس متفاوت است.

    آيا برنامه ريزان درسي در تعريف اين درس موفق نبوده‌اند، يا مديران مدارس هنوز نتوانسته‌اند نگاه خود را به اين درس عوض كنند! گزينه‌ي سوم شايد دبيران اين درس باشند كه با وجود اين همه تغيير و تحول ، سنتي عمل مي‌كنند و خلاقيتي در راه تدريس از خود نشان نمي‌دهند. از نظر نگارنده، دو گزينه‌ي آخر نقش پر رنگ‌تري در بي‌توجهي به درس انشا دارند، تا زماني كه مديران مدارس از تك ساعت درس انشا براي پر كردن و سامان بخشيدن به برنامه‌ي كلاسي استفاده كنند و اين درس را به دوستان غير تخصصي واگذار كنند، مدرن‌ترين برنامه‌ريزي آموزشي هم به اعتلاي اين درس كمك نخواهد كرد و تا زماني كه ما دبيران در تفكر خود تحولي ايجاد نكنيم و به جاي مطالعه، خلاقيت و ارزش‌گذاري، مدام در پي ارزشيابي سنتي باشيم. كلاس‌هاي  انشا هم چنان خسته كننده و تكراري خواهد بود.

    حال آنكه اين درس تنها درس آزاد برنامه‌هاي درسي است كه هيچ قاعده و قانوني را بر نمي‌تابد و آزادي عمل آن فوق‌العاده‌ است و بسيار ساده مي‌توان، با يك برنامه‌ريزي اين زنگ را به زنگ خلاقيت و آفرينش تبديل كرد.

    براي زنده كردن كلاس‌هاي انشا، نخست بايد ساختار سنتي آن را بشكنيم، چرا كه انشا درسي شكستن ساختار و هنجار است اما با برنامه و هنرمندانه. بايد حصارهاي اطراف دانش‌آموزان را از بين ببريم و مدام او را در يك چار ديواري قرار ندهيم كه فرصت حركت نداشته باشد.

    به جاي بستن پر پرواز دانش‌آموزان، پرواز را به آنها بياموزيم تا شاهد خلاقيت و رويش تازه‌اي باشيم. اكنون بنده برآنم تا براي تنوع بخشيدن به كلاس‌هاي انشا، جديد‌ترين يافته‌ها و روش‌هاي تدريس را ارائه دهم كه خود استفاده كرده و نتيجه‌ي مثنتي هم در بر داشته است.


1- انشاي شفاهي:

    به نظر من دانش‌آموزي كه بتواند راحت حرف بزند، راحت خواهد نوشت. اولين برنامه‌ي من در كلاس انشا برگزاري كلاس به صورت شفاهي است. در اين روش، براي مدت 5 دقيقه كلاس را به دانش‌آموز واگذار مي‌كنم تا او پيرامون يك موضوع دلخواه، براي دانش‌آموزان صحبت كند و در حقيقت كلاس و جلسه را اداره كند.

    انتخاب موضوع دلخواه از اين جهت است كه دانش‌آموز، استرس كمتري داشته باشد و به موضوع صحبت خود هم علاقه‌مند باشد.

    در مرحله‌ي بعد، مدت زمان سخنراني را افزايش مي‌دهم و موضوع را خودم انتخاب مي‌كنم؛ اما سعي مي‌كنم موضوعي باشد كه دانش‌آموزان بتوانند پيرامون آن صحبت كنند. مانند كشور عزيز من ايران.

    اين روش را در سال تحصيلي 1388 در مدرسه‌ي راهنمايي حكمت و بين دانش‌آموزان اول راهنمايي انجام دادم و علاقه‌ي دانش‌آموزان براي صحبت كردن به حدي بود كه خواستار زمان بيشتري براي سخنراني بودند. بعد‌ها مشاهده مي‌كردم كه همين دانش‌آموزان در فعاليت‌هاي فرهنگي- اجتماعي مدرسه نسبت به ساير كلاس‌ها، حضور پررنگ‌تري داشتند، چرا كه صحبت كردن در جمع براي دانش‌آموزان نوعي شخصيت اجتماعي به آنان مي‌بخشد و حتي در نحوه‌ي رفتار دانش‌آموزان در خانواده هم مؤثر است.

    نكته‌ي مهم در اين روش اين است كه « تشويق» مهم‌ترين ابزار براي بالا بردن اعتماد به نفس دانش‌آموزان است.

چون توانايي دانش‌آموزان با يكديگر متفاوت است و شايد دانش‌آموزاني نتوانند در ميان جمع صحبت كنند، در اينجاست كه هنر دبيري به كار مي‌آيد، چرا كه با دادن نمره‌ي كم هيچ كس داراي اعتماد به نفي براي سخنراني نمي‌شود. بلكه با تشويق، روحيه دادن، كمك در انتخاب موضوع، ارائه مطالبي  پيرامون سخنراني به دانش‌آموز ، برگزاري جلسات سخنراني در حضور دبير و بيان تجربيات سخنرانان بزرگي كه ابتدا ناموفق بودند، اعتماد به نفس را به دانش‌آموز هديه كنيم.

    در يك از كلاس‌ها، دانش‌آموزي وجود داشت كه لكنت زبان داشت من قبل از اجراي اين روش مي‌دانستم كه اين دانش‌آموز مشكلات خاص خود را خواهد داشت. به همين خاطر قبل از هر جلسه‌ي كلاس، او موظف بود كه يكي از شعرهاي كتاب را حفظ كند و براي دانش‌آموزان بخواند و فارغ از اينكه او چگونه شعر مي‌خواند، من نمره‌ي عالي به او مي‌دادم يعني تنها كار من تشويق بود و تشويق.

    وقتي بعد از سپري شدن چند جلسه از سخنراني نوبت به اين دانش‌آموز رسيد. او خيلي راحت و بيشتر از زمان معين شده صحبت كرد مي‌خواهم بگويم با روش من لكنت زبان دانش‌آموز بر طرف نشد، اما او پذيرفت با لكنت زبان هم مي‌توان صحبت كرد، سخنراني كرد، شعر گفت وزندگي كرد، تا جايي كه والدين او بسيار از نحوه‌ي برخورد من با اين دانش‌آموز ابراز رضايت مي‌كردند و مي‌گفتند اين فرد حالا ديگر اجتماعي‌تر از گذشته شد. و در همه‌‌ي مراسم‌هاي خانوادگي با علاقه حضور پيدا مي‌كند.

2- روش بديهه‌پردازي.

    گاهي اوقات به جاي آنكه ما دنبال موضوع انشا برويم خود موضوعات به سراغ ما مي‌آيند، فقط كافي است كمي با دقت به اطراف بنگريم و هر روز نگاه تازه‌اي داشته باشيم هر اتفاق ساده‌اي مي‌تواند يك زنگ انشاي به ياد‌ماندني براي كلاس ما باشد.

    در يكي از روزهاي پاييزي سال 1388 در مدرسه‌ي شاهد‌شهيد ثامني، نگاهم از پنجره‌ي كلاس به بيرون افتاد مشاهده‌ي طبيعت سيراب شده از باران وزندگي روزمره‌ي مردم در زير نم‌نم باران انرژي مثبتي به انسان مي‌بخشيد همان لحظه تصميم گرفتم بچه‌هاي كلاس را از مشاهده‌ي اين تصاوير و مناظر زيبا محروم نكنم و كلاس امروز انشا را متفاوت از قبل اجرا كنم. به بچه‌ها گفتم:« باز موضوع تازه‌اي داريم.»

    از دانش‌آموزان خواستم تا به مدت ده دقيقه پشت پنجره‌ي كلاس قرار بگيرند و مناظر اطراف را دقيق نگاه كنند و آنچه را مشاهده كرده‌اند، روي كاغذ بياورند.

معرفت كردگار

ديدن اين عالم است

زنده‌ي بيدار باش

چشم خريدار باش

خوب جهان را ببين

هر چه ببيني كم است           محمود كيانوش

    شور و شعف بچه‌ها در مشاهده‌ي مناظر بيرون ستودني بود. هرچند آنها قبلاً هم از پشت اين پنجره به بيرون نگاه كرده بودند ولي نگاه امروزشان متفاوت از روزهاي قبل بود نگاهي كنجكاوانه  و آگاهانه در انتخاب تصوير و موضوعي بكر براي نوشتن.

     پس از پايان يافتن زمان، از دانش‌آموزان خواستم در جاي خود قرار بگيرند و به توصيف صحنه، منظره و تصاويري بپردازند كه نظر آنها را به خود جلب كرده بود، من هم مانند بقيه شروع به نوشتن كردم چون از تماشاي مناظر بيرون  حس وي حالي به من دست داده بود كه نمي‌خواستم تماشاگر صرف باشم و ديگر اينكه نوشتن انشا توسط دبير در كلاس به دانش‌آموزان انگيزه‌ي بيشتري مي‌دهد. اين شيوه‌ي تدريس در فصل نامه‌ي انشا و نويسندگي (شماره‌ي  3) به چاپ رسيده است.

3- بازي با كلمات:

    اين روش هم از روش‌هايي است كه به شادابي كلاس انشا كمك مي‌كند و هر از چند گاهي باعث مي‌شود صداي خنده‌ي دانش‌آموزان در فضاي كلاس بپيچد.

    در اين روش از يكي از دانش‌آموزان مي‌خواهم كه يك كلمه را نام ببرند و فرد بعد با آخرين حرف آن كلمه، كلمه‌اي ديگر بگويد و همين طور تا آخر. تا جايي كه ما يك جدول سه در سه در پاي تابلو داشته باشيم. اين روش را من در مدرسه‌ي غير انتفاعي«المهدي» استفاده كردم و دانش‌آموزان جمله‌هاي طنز و زيبايي نوشته بودند كه موجبات خنده‌ي دوستانشان را فراهم مي‌آورد. جدولي كه ما در اين كلاس به دست آورديم به صورت زير بود.

1- بيل

لوله

هندوانه

2- هويج

جوراب

بستني

3- يخ

خرس

سوپ

    در اين روش، رديف افقي شماره‌ي يك را به يك گروه و رديف دو افقي را به گروه ديگر و همين طور ساير رديف‌هاي افقي و عمودي را بين گروه‌هاي كلاس تقسيم مي‌كردم و آنان موظف بودند با اين كلمات انشا بنويسند و يا داستاني خلق كنند.

    بسياري از بچه‌ها در نوشته‌هايشان از شيوه‌ي  جان بخشي به اشيا استفاده كرده بودند و يك داستان تخيلي طنز نوشته بودند مثلاً بيل و لوله براي به دست آوردن هندوانه با يكديگر درگير شده بودند و....

    اين روش براي پرورش خلاقيت ذهني دانش‌آموز بسيار مفيد است و كلاس انشا را به يك كلاس سراسر خنده تبديل مي‌كند.

4- كامل كردن يك داستان نيمه تمام

    گاهي اوقات مي‌توان در كلاس انشا، براي دانش‌آموزان داستاني را خواند و از آنان بخواهيم ادامه‌ي آن را بنويسند و يا آخر داستان را به علاقه‌ي خود‌شان تغيير دهند. دبير مي‌تواند با معرفي چند كتاب داستان خوب، دانش‌آموزان را به طرف مطالعه سوق دهد.

من در كلاس‌هاي انشا از دانش‌آموزان خواستم كه داستان زير را ادامه دهند.

« كبوتري در آسمان پرواز مي‌كرد، صيادي آن را با يك تير شكار كرد. وقتي به بالاي سر كبوتر رسيد، ديد كبوتر با خود نامه‌اي دارد. وقتي نامه را خواند، با خود گفت: اي كاش اين تير را به قلب خودم زده بودم. به نظر شما داخل نامه چه نوشته بود؟»

    من اين شيوه را در كلاس‌هاي مختلف انجام دادم و جالب آنكه تخيلات دانش‌آموزان همه با يكديگر متفاوت بود يكي نوشته بود نامه‌ي  يكي از ياران امام حسين بود كه از امام خواسته بود به كوفه نيايد. ديگري نوشته بود نامه‌ي‌ِ يك فرد زنداني بود كه از دوستانش خواسته بود او را نجات دهند، فرد ديگري از زبان مادر پيري نوشته بود كه از تنها فرزندش دور بود و آرزوي ديدن او را داشت والي آخر...

5-استفاده از تصوير و  كاريكاتور در كلاس:

     اين هم يكي ديگر از روش‌هاي تنوع‌سازي كلاس انشا است مي‌توان با انتخاب تصاوير جالب و جذاب از دانش‌آموزان خواست تا پيرامون اين تصوير انشايي بنويسند حتي در يك بند.

    براي اين كار مي‌توانيم از خود دانش‌آموزان هم كمك بگيريم و از هر گروهي بخواهيم تصاوير زيبايي را كه قابليت طرح در كلاس را دارند به دبير ارائه دهند تا به مرور از آنها استفاده شود اين روش قدرت درك و تفسير دانش‌آموزان را ارتقا مي‌دهد و باعث مي‌شود نگاه دقيق‌تري به اطراف خود داشته باشند.

6- انشاي گروهي:

    براي اين كار مي‌توان پس از مشخص كردن موضوع در روي تابلو، از هر گروهي بخواهيم يك جمله بگويند و گروه ديگر، جمله‌ي قبلي را ادامه دهند و يا اصلاح كنند و همين طور تا آخر. اين روش را مي‌توان بين هر گروه  جداگانه و يا همه‌‌ي گروه‌هاي كلاس انجام داد.

سخن آخر:

    كلاس انشا آزاد‌ترين درس در بين ساير دروس است و ‌مي‌توان با يك برنامه‌ريزي مناسب، ماندگار‌‌ترين لحظات دانش‌آموزان را رقم زد. لازم است دبيران محترم كه بار اصلي اين درس را بر عهده دارند- با مطالعه‌ي مستمر و آشنايي با روش‌هاي خلاق به بالندگي و رشد اين درس كمك كنند و اين را بدانيم كه هر چه فضاي كلاس انشا آزاد‌تر باشد، نتيجه‌ي بهتري در بر خواهد داشت. اجازه دهيم تا دانش‌آموزان تخيل خود را به كار گيرند و از فضاي بسته‌ي كلاس خارج شوند. دانش‌آموزان را مجبورنكنيم كه حتماً هر انشايي بايد يك مقدمه داشته باشد، چرا كه اين كار باعث مي‌شود، دانش‌آموزان به طرف حفظ مقدمه‌هاي كليشه‌اي بروند كه هيچ هم‌خواني با موضوع ندارد و حال آنكه بسياري از داستا‌ن‌‌‌ها به صورت غير منتظره و حتي با يك سوال آغاز مي‌شود.

    نكته‌ي ديگر در ارزشيابي درس انشا است. دبير بايد بتواند نگاه نمره‌ا‌ي دانش‌آموزان و خانواده‌اي او را به درس انشا تغيير دهد- كه اين سخت‌ترين كار است- چرا كه بايد بپذيريم كه ارزشيابي واقعي درس انشا غير ممكن است چون نمي‌توان به انديشه، فكر‌ و بيان‌ نمره داد و آنها را اندازه‌گيري كرد و آخرين نكته اين كه مهم‌ترين ابزار در جهت رشد دانش‌آموزان در اين درس تشويق، ترغيب و راهنمايي صحيح مي‌باشد چرا كه با نمره‌‌ي كم، سرزنش و بي‌اعتنايي، هيچ دانش‌آموزي به سوي نوشتن نخواهد رفت.

اين همه گفتيم ليك اندر بسيچ بي‌عنايات خدا هيچيم هيچ

 

+ نوشته شده در  جمعه سوم تیر 1390ساعت 19:58  توسط مروت محمدی  |